Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc có vai trò gì trong việc bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền?

Hội đồng Bảo an (sau đây viết tắt là HĐBA) bao gồm 15 thành viên, trong đó có năm thành viên thường trực (Điều 23 Hiến chương).

 

Theo Hiến chương Liên Hợp Quốc, HĐBA có các chức năng chính là duy trì hoà bình và an ninh quốc tế (Điều 24) và xem xét, giải quyết các tranh chấp hoặc tình huống có thể gây tổn hại tới việc duy trì hòa bình và an ninh quốc tế (Điều 34, 35). Các quyết định của HĐBA có hiệu lực bắt buộc với mọi quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc.

Trên lĩnh vực quyền con người, HĐBA có thẩm quyền xem xét những vi phạm nghiêm trọng về quyền con người mà đe dọa hòa bình và an ninh quốc tế theo quy định tại Điều 39 Hiến chương và có thể đưa ra những biện pháp cưỡng chế nếu cần thiết.

HĐBA đã thành lập một số tòa án hình sự quốc tế lâm thời để xét xử những vi phạm nghiêm trọng Luật nhân đạo quốc tế mà thực chất là những vi phạm nhân quyền nghiêm trọng trong bối cảnh xung đột vũ trang.

Hiện nay theo Quy chế Rome, HĐBA có thể chuyển giao các vụ việc như vậy cho Tòa án Hình sự quốc tế (ICC) nếu thấy thích hợp.

Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Ảnh: SomTribune.

Về nguyên tắc, HĐBA là cơ quan duy nhất trong các cơ quan chính của Liên Hợp Quốc có quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế khi có các vi phạm quyền con người, trên cơ sở quy định tại chương VII Hiến chương.

Theo Hiến chương, tuy các biện pháp cưỡng chế này chỉ được phép áp dụng khi có mối nguy cơ chắc chắn đe dọa hoà bình, phá hoại hòa bình hoặc có hành vi xâm lược (Điều 39) nhưng trong một số trường hợp, quy định này cũng được áp dụng khi: ʺ... sự vi phạm quyền con người dẫn đến tình huống đe doạ hoà bìnhvà an ninh quốc tế hoặc xâm lượcʺ.

Các biện pháp cưỡng chế có thể là: ʺ... cắt đứt toàn bộ hay từng phần quan hệ kinh tế, đường sắt, đường biển, hàng không, bưu chính, điện tín, vô tuyến điện và các phương tiện thông tin khác, kể cả việc cắt đứt quan hệ ngoại giaoʺ (Điều 41), hoặc can thiệp quân sự (Điều 42). Ngoài ra, ở góc độ khác, quy định ở các Điều 34 và Điều 35 Hiến chương cho phép HĐBA đóng vai trò trọng tài phân xử những tranh chấp giữa các quốc gia trên các lĩnh vực, trong đó có vấn đề quyền con người.

Ngoài biện pháp cưỡng chế, HĐBA có thể thông qua các nghị quyết lên án những vi phạm quyền con người nghiêm trọng trên thế giới. Chỉ tính từ năm 1977 đến năm 1991, cơ quan này đã thông qua 10 nghị quyết chỉ trích, lên án những hành động vi phạm quyền con người ở một số khu vực. Gần đây nhất, ngày 6/7/2012, Hội đồng Bảo an đã thông qua nghị quyết lên án tình trạng vi phạm nhân quyền ở Syria.

Nói tóm lại, hoạt động bảo vệ và thúc đẩy quyền con người tuy về mặt hình thức không thuộc chức năng chính của HĐBA, song thực tế cơ quan này có một vai trò đặc biệt trong cơ chế của Liên Hợp Quốc về quyền con người, thể hiện trong việc xử lý các vi phạm quyền con người.

Tính chất đặc biệt thể hiện ở chỗ, khi việc xử lý các vi phạm quyền con người được gắn với chức năng duy trì hoà bình và an ninh quốc tế, chúng sẽ có hiệu lực cưỡng chế, điều mà thuộc vào quyền lực riêng của HĐBA. Chính vì vậy, khi đề cập đến bộ máy nhân quyền Liên Hợp Quốc, một số tài liệu thậm chí đã xếp HĐBA lên trên ĐHĐ.

Theo sách Hỏi - Đáp về nhân quyền