Quyền giáo dục trong dịch COVID: Vượt khó khăn, đẩy nhanh chuyển đổi số

Trong bối cảnh dịch COVID-19 diễn biến phức tạp, vừa thực hiện nhiệm vụ phòng chống dịch, Việt Nam vừa nỗ lực đảm bảo việc thụ hưởng một cách tốt nhất các quyền con người của người Việt Nam, nhất là quyền giáo dục. Vượt khó khăn, Việt Nam đã đẩy nhanh quá trình số hóa giáo dục, tăng khả năng tiếp cận với quyền được giáo dục của học sinh.

Thách thức từ dịch bệnh

Theo TS Mai Thị Mai (khoa Pháp luật Hành chính – Nhà nước), ThS. Nguyễn Quang Huy (khoa Pháp luật Kinh tế), Đại học Luật Hà Nội, quyền giáo dục là một trong những quyền chịu tác động to lớn và mạnh mẽ từ bối cảnh dịch bệnh.

Khi rà soát các văn bản điều hành phục vụ chống dịch, không có văn bản nào quy định hạn chế quyền học tập hay quyền thụ hưởng giáo dục ở Việt Nam. Tuy nhiên, đặc tính của quyền con người là có mối liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau. Khi một hoặc một vài quyền bị hạn chế thì cũng sẽ ảnh hưởng và tác động tiêu cực đến việc được thụ hưởng các quyền khác và ngược lại. Quyền được giáo dục, mặc dù không phải là quyền trực tiếp được nhắc đến trong các văn bản nhưng lại chịu tác động lớn, khi các trường học phải đóng cửa để đảm bảo yêu cầu phòng, chống dịch.

Ngoài tình trạng “hổng kiến thức”, việc trường học đóng cửa kéo dài đã ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe tinh thần của trẻ em. Những trẻ dễ bị tổn thương nhất và những em không thể tiếp cận giáo dục từ xa có nguy cơ không bao giờ được trở lại trường học.

Việt Nam đã nỗ lực để đảm bảo quyền thụ hưởng giáo dục trong bối cảnh khó khăn do dịch bệnh. Ảnh minh họa

Đối với trẻ em tại các gia đình có thu nhập thấp, việc đóng cửa trường học làm tăng nguy cơ các em bị buộc phải làm việc, bị bóc lột sức lao động, bị lạm dụng và bạo hành. Đặc biệt là bậc giáo dục mầm non bị gián đoạn trong thời gian dài, ảnh hưởng nhiều đến nền nếp, thói quen, chế độ sinh hoạt theo độ tuổi của khoảng 4 triệu trẻ em, nhất là ở các khu đô thị, địa phương có khu công nghiệp.

Cũng theo TS Mai Thị Mai, ThS. Nguyễn Quang Huy, việc đóng cửa trường học không chỉ ảnh hưởng tới học sinh, sinh viên, mà còn cả các bậc phụ huynh, giáo viên và các cơ sở đào tạo. Nhiều phụ huynh ở Việt Nam phải nghỉ làm để chăm sóc con nhỏ. Việc đồng thời làm việc tại nhà và kết hợp chăm sóc con cái có thể làm giảm năng suất lao động.

Diễn biến phức tạp của dịch bệnh cũng đẩy các trường học và cơ sở giáo dục tư nhân đối mặt với nguy cơ đóng cửa vĩnh viễn và hệ quả là phá sản. Từ đó, hàng nghìn người mất việc, và hàng triệu học sinh, sinh viên bị gián đoạn việc tiếp cận với dịch vụ giáo dục... Đặc biệt, các cơ sở giáo dục mầm non ngoài công lập thiếu kinh phí để chi trả cho giáo viên, nhân viên và duy trì hoạt động; một số cơ sở có nguy cơ bị đóng cửa. Nhiều giáo viên mầm non bị mất việc làm, gặp nhiều khó khăn.

Thống kê mới nhất của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) cho thấy, đại dịch COVID-19 bùng phát gần 2 năm qua đã làm gián đoạn việc học của trên 1,7 tỷ học sinh, sinh viên tại ít nhất 192 quốc gia và vùng lãnh thổ. Một năm sau đại dịch, gần 50% học sinh toàn cầu vẫn bị ảnh hưởng vì trường học đóng cửa toàn bộ hoặc một phần. Hiện vẫn có gần 30 quốc gia đóng cửa hoàn toàn trường học.

Dịch bệnh cũng đã ảnh hưởng tới chất lượng và tiến độ thực hiện Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Công tác tổ chức biên soạn, thẩm định sách giáo khoa, tài liệu giáo dục địa phương và Chương trình đào tạo (đào tạo lại) giáo viên phổ thông bị chậm tiến độ. Thời lượng học lý thuyết, học thực hành, học thực nghiệm, trải nghiệm thực tế, thí nghiệm chưa bảo đảm. Việc xây dựng, cải tạo các công trình, mua sắm trang thiết bị phục vụ gặp nhiều khó khăn. Một số hoạt động quản lý, quản trị như công tác thanh tra, kiểm tra, khảo thí và kiểm định chất lượng phải tổ chức trực tiếp ở cơ sở giáo dục không thực hiện được trong điều kiện giãn cách xã hội.

Cơ hội số hóa giáo dục

Trước tình hình đóng cửa trường học do dịch bệnh, các hình thức giảng dạy trực tuyến đã được linh hoạt triển khai để kết nối với học sinh và đảm bảo tính liên tục trong quá trình giảng dạy học sinh.

Nếu cách đây hơn một năm, việc làm quen với phương pháp dạy, học trực tuyến còn nhiều bỡ ngỡ thì hiện nay, sau nhiều lần phải tạm dừng đến trường để phòng dịch COVID-19, cả học sinh, sinh viên lẫn giáo viên cũng như phụ huynh trên khắp thế giới cũng như ở Việt Nam đã dần thích nghi với mô hình giáo dục thời dịch bệnh này.

Một nỗ lực được coi là nhằm tăng tốc quá trình số hóa giáo dục, tăng khả năng tiếp cận với quyền được giáo dục của học sinh nói chung, các nhà mạng lớn ở Việt Nam đã cam kết hỗ trợ ngành giáo dục trong việc ngăn chặn và kiểm soát COVID-19 bằng cách miễn phí lưu lượng data điện thoại cho học sinh, sinh viên, giáo viên, và phụ huynh khi sử dụng các giải pháp đào tạo trực tuyến do Bộ GD&ĐT công bố.

Bên cạnh đường truyền internet, Bộ GD&ĐT cũng cấp phép các tỉnh thành thực hiện dạy học đại trà qua truyền hình và dạy học trực tuyến. Lịch phát sóng các bài giảng được thông báo rộng rãi để học sinh có thể tham gia vào việc học, đặc biệt là cho học sinh lớp 9 và lớp 12.

Đánh giá nỗ lực của Chính phủ trong việc đảm bảo việc thụ hưởng quyền giáo dục trong bối cảnh dịch COVID-19, tuy nhiên theo TS Mai Thị Mai, ThS. Nguyễn Quang Huy, trong bối cảnh dịch COVID tiếp tục có những diễn biến phức tạp, cần có những giải pháp và chính sách đồng bộ hơn.

Các chuyên gia cho rằng, để ứng phó tốt hơn với những tình huống khẩn cấp không thể lường trước, các chính phủ, cơ quan quản lý giáo dục và các trường học cần một chiến lược toàn diện để tái cơ cấu hệ thống giáo dục, đảm bảo khả năng thích ứng với mọi sự thay đổi. Đó là xây dựng chiến lược cụ thể về học tập trực tuyến, để không chỉ giải quyết các vấn đề của đại dịch COVID-19, mà còn đáp ứng yêu cầu của sự phát triển, khi mà nền kinh tế thế giới đang bước vào giai đoạn kinh tế tri thức, với đặc điểm của quốc gia số, kinh tế số và chuyển đổi số.

Theo đó, cần tăng cường phát sóng trực tiếp các chương trình dạy học, cung cấp kiến thức cho hơn học sinh, sinh viên trên cả nước. Việc trang bị cho học sinh đầy bủ bộ tài liệu giảng dạy là cần thiết để tự học và bố sung kiến thức trong bối cảnh không đủ điều kiện để tương tác trực tiếp với giáo viên, hoặc học sinh có thể học thông qua truyền hình thay vì chỉ có thể tiếp cận qua internet. Điều này góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận việc học tập của học sinh, sinh viên.

Nhà nước cũng nên có những chính sách để khuyến khích các trường học, đặc biệt là bậc giáo dục đại học cung cấp quyền truy cập miễn phí các khóa học từ xa của các trường. Hỗ trợ giáo viên sử dụng công cụ giảng dạy trực tuyến một cách sinh động và hiệu quả, qua đó để tăng cường hiệu quả học tập cho học sinh.

Chính phủ cũng cần chỉ đạo Bộ Thông tin & Truyền thông ban hành hướng dẫn sử dụng an toàn các phần mềm, công cụ dạy học trực tuyến; hỗ trợ các nhà trường, học sinh, giáo viên tiếp cận hạ tầng số, dịch vụ truy cập Internet tốc độ cao an toàn, dễ sử dụng; có chính sách xem xét miễn giảm giá cước truy cập Internet cho học sinh, sinh viên và giáo viên, cấc giải pháp phục vụ giáo dục, đào tạo và quản lý giáo dục cho các nhà trường.

Ngoài ra, khi giảng dạy trực tuyến đối với học sinh tiểu học, trung học, cần quan tâm vai trò của phụ huynh. Dẫn mô hình Learn Everywhere tại Mỹ, TS Mai Thị Mai, ThS. Nguyễn Quang Huy chia sẻ, đây là nơi các bậc phụ huynh có thể chia sẻ những nguồn tài liệu hữu ích để cùng nhau đồng hành với con em. Điều này không có ý nghĩa về mặt chuyên môn, mà còn có thể hỗ trợ và kết nối giữa phụ huynh và bố mẹ, giúp cho việc học tập trực tuyến hiệu quả hơn.

Các địa phương cần khẩn trương thực hiện Nghị định số 81/2021/NĐ-CP của Chính phủ về chính sách miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập, Nghị quyết số 86/NQ-CP của Chính phủ về các giải pháp cấp bách phòng, chống dịch bệnh COVID19 để đảm bảo không học sinh nào không được đến trường sau dịch COVID-19 vì khó khăn, giảm bớt khó khăn cho giáo viên bị ảnh hưởng do trường học bị đóng cửa, nhất là giáo viên thuộc hệ thống các trường tư thục mầm non. Tạo điều kiện tiếp nhận, chuyển trường thuận lợi cho học sinh trong trường hợp gia đình thay đổi địa bàn sinh sống do tác động của dịch COVID-19.

Cùng với việc đảm bảo thụ hưởng về việc được giáo dục, cần có thêm chính sách hỗ trợ học sinh, sinh viên, đặc biệt là giúp đỡ học sinh vượt qua khó khăn về mặt tinh thần khi phải xa giáo viên và bạn bè. Tăng cường kết nối giữa phụ huynh và nhà trường, thậm chí là hỗ trợ tâm lý cho học sinh và phụ huynh, những người cần được giúp đỡ, để đảm bảo cung cấp một môi trường giáo dục hiệu quả và lành mạnh nhất.

Quyền thụ hưởng giáo dục là một trong những quyền con người cơ bản được ghi nhận trong công ước quốc tế về Quyền Kinh tế, xã hội, văn hoá (CESCR, 1966).

Nội dung của quyền này được giải thích với các nội hàm như sau: Miễn phí, phổ cập giáo dục tiểu học với mọi người; Có thể tiếp cận và sẵn có về giáo dục trung học (bao gồm cả giáo dục kỹ thuật, dạy nghề và đào tạo) với mọi người và từng bước miễn phí; Có thể tiếp cận với giáo dục ở cấp cao hơn một cách bình đẳng trên cơ sở năng lực của mỗi người và từng bước miễn phí; Giáo dục cơ bản cho những người chưa tiếp cận hoặc chưa hoàn thành toàn bộ chương trình giáo dục tiểu học; Giáo dục có chất lượng ở cả trường công lập và trường tư thục;

Tự do của cha mẹ và của những người giám hộ hợp pháp (nếu có) trong việc lựa chọn trường cho con cái họ phù hợp với tôn giáo và đạo đức cũng như ý nguyện riêng của họ; Tự do học thuật của giáo viên và học sinh; Tự do của các cá nhân và tổ chức được thành lập và điều hành các cơ sở giáo dục phù hợp với yêu cầu về tiêu chuẩn tối thiểu mà nhà nước quy định.

(thoidai.com.vn)